Τραμαδόλη: Το παυσίπονο που μπορεί να σε κάνει πιο γρήγορο, αλλά απαγορεύεται στον αθλητισμό
Ένα φάρμακο που χορηγείται κανονικά με ιατρική συνταγή για την αντιμετώπιση του πόνου έχει μετατραπεί σε ένα από τα πιο συζητημένα ζητήματα στον χώρο του αθλητισμού.
Η τραμαδόλη, ένα ισχυρό οπιοειδές αναλγητικό, βρέθηκε στο επίκεντρο επιστημονικών ερευνών και ελέγχων ντόπινγκ, καθώς αποδείχθηκε ότι μπορεί να επηρεάσει θετικά την αθλητική απόδοση. Από την 1η Ιανουαρίου 2024, η Παγκόσμια Υπηρεσία Αντιντόπινγκ (WADA) την έχει εντάξει στον κατάλογο των απαγορευμένων ουσιών κατά τη διάρκεια των αγώνων, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στη μάχη κατά του ντόπινγκ.
Η περίπτωση της τραμαδόλης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δεν πρόκειται για μια ουσία που δημιουργήθηκε με σκοπό τη βελτίωση των αθλητικών επιδόσεων. Αντιθέτως, αποτελεί ένα φάρμακο με αναγνωρισμένη θεραπευτική χρήση, το οποίο χορηγείται για την ανακούφιση από μέτριο έως έντονο πόνο. Ωστόσο, η επίδρασή του στον ανθρώπινο οργανισμό μπορεί να αποκτήσει διαφορετική διάσταση όταν συνδυάζεται με την έντονη σωματική προσπάθεια.
Η επιστημονική έρευνα που αποκάλυψε το πλεονέκτημα
Καθοριστική για την κατανόηση της επίδρασης της τραμαδόλης ήταν μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Applied Physiology, από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κεντ στη Μεγάλη Βρετανία.
Στο πείραμα συμμετείχαν 27 προπονημένοι ποδηλάτες, με τα αποτελέσματα 25 εξ αυτών να αξιολογούνται στην τελική ανάλυση. Οι αθλητές κλήθηκαν να ολοκληρώσουν μια χρονομετρημένη διαδρομή περίπου 40 χιλιομέτρων, σε δύο διαφορετικές συνθήκες: αφού είχαν λάβει τραμαδόλη και αφού είχαν πάρει εικονικό φάρμακο. Οι ίδιοι δεν γνώριζαν ποια ουσία είχαν λάβει κάθε φορά.
Τα ευρήματα παρουσίασαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όταν οι ποδηλάτες είχαν λάβει τραμαδόλη, ολοκλήρωναν τη διαδρομή κατά μέσο όρο 50 δευτερόλεπτα νωρίτερα. Η διαφορά αντιστοιχούσε σε βελτίωση περίπου 1,3%, ενώ η μέση ισχύς που παρήγαγαν αυξήθηκε κατά εννέα Watt.
Μάλιστα, 19 από τους 25 συμμετέχοντες πέτυχαν καλύτερο χρόνο υπό την επίδραση της συγκεκριμένης ουσίας.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο ήταν ότι οι αθλητές αντιλαμβάνονταν την προσπάθεια ως λιγότερο απαιτητική. Η τραμαδόλη φαίνεται να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα που σχετίζονται με την κόπωση και τη σωματική καταπόνηση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εξαφανίζει τον πόνο, αλλά ότι μπορεί να μεταβάλλει την αντίληψη της προσπάθειας.
Σε αθλήματα αντοχής, όπου οι μικρές χρονικές διαφορές μπορούν να κρίνουν ένα μετάλλιο ή μια θέση στην τελική κατάταξη, ακόμη και ένα ποσοστό της τάξης του 1,3% αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Πώς η ποδηλασία ανέδειξε το πρόβλημα
Η ποδηλασία ήταν το πρώτο άθλημα στο οποίο η χρήση της τραμαδόλης απασχόλησε έντονα τις αθλητικές αρχές. Η Διεθνής Ένωση Ποδηλασίας (UCI) προχώρησε το 2019 στην απαγόρευση της ουσίας στους αγώνες που διοργανώνει υπό την αιγίδα της, επικαλούμενη κυρίως ζητήματα ασφάλειας.
Οι λόγοι ήταν συγκεκριμένοι. Η τραμαδόλη μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζαλάδα, ναυτία και μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης. Στην ποδηλασία, όπου οι αθλητές κινούνται με υψηλές ταχύτητες και συχνά σε συνθήκες μεγάλης πίεσης, τέτοιες παρενέργειες μπορούν να έχουν σοβαρές συνέπειες.
Τα στοιχεία που είχαν συγκεντρωθεί ενίσχυσαν τις ανησυχίες. Το 2017, περίπου το 4,4% των δειγμάτων που εξετάστηκαν σε ποδηλάτες κατά τη διάρκεια αγώνων εμφάνιζαν παρουσία τραμαδόλης. Επιπλέον, η ποδηλασία αντιπροσώπευε το 68% των θετικών δειγμάτων για τη συγκεκριμένη ουσία που είχαν καταγραφεί σε 35 ολυμπιακά αθλήματα.
Μετά την εφαρμογή των περιορισμών, τα ποσοστά εντοπισμού της μειώθηκαν σημαντικά, φτάνοντας περίπου στο 0,2%-0,5%, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποίησε η UCI.
Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε ένα σημαντικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι αθλητικές ομοσπονδίες μπορούν να παρέμβουν όταν μια φαρμακευτική ουσία δημιουργεί κινδύνους τόσο για την ισονομία όσο και για την ασφάλεια των αθλητών.
Γιατί η WADA την έβαλε στη λίστα του ντόπινγκ
Η Παγκόσμια Υπηρεσία Αντιντόπινγκ παρακολουθούσε για χρόνια την παρουσία της τραμαδόλης στον αθλητισμό. Τα δεδομένα δεν περιορίζονταν αποκλειστικά στην ποδηλασία, καθώς είχαν εντοπιστεί ενδείξεις χρήσης και σε άλλα αθλήματα, μεταξύ των οποίων το ποδόσφαιρο και το ράγκμπι.
Η απόφαση να συμπεριληφθεί στον κατάλογο απαγορευμένων ουσιών από την 1η Ιανουαρίου 2024 στηρίχθηκε τόσο στις ενδείξεις ότι μπορεί να ενισχύσει την απόδοση όσο και στους πιθανούς κινδύνους που συνεπάγεται η χρήση της.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η απαγόρευση αφορά την αγωνιστική περίοδο και όχι κάθε στιγμή της ζωής ενός αθλητή. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η χρήση της εκτός αγώνων είναι χωρίς συνέπειες. Εάν η ουσία εξακολουθεί να ανιχνεύεται σε δείγμα που λαμβάνεται εντός της αγωνιστικής περιόδου, μπορεί να προκύψει παράβαση των κανονισμών αντιντόπινγκ.
Υπάρχει, βέβαια, πρόβλεψη για αθλητές που έχουν πραγματική ιατρική ανάγκη να λάβουν το συγκεκριμένο φάρμακο. Μέσω της διαδικασίας εξαίρεσης για θεραπευτική χρήση (TUE), μπορούν να εξασφαλίσουν σχετική άδεια, εφόσον πληρούνται οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις. Μια απλή ιατρική συνταγή δεν αρκεί από μόνη της για να παρακαμφθούν οι κανονισμοί.
Ο κίνδυνος που δεν αφορά μόνο τους επαγγελματίες
Η συζήτηση για την τραμαδόλη δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στους επαγγελματίες αθλητές. Τα τελευταία χρόνια, ολοένα περισσότεροι άνθρωποι συμμετέχουν σε μαραθωνίους, αγώνες δρόμου, ποδηλατικές διοργανώσεις και απαιτητικές δραστηριότητες αντοχής.
Η επιθυμία για καλύτερο χρόνο, η πίεση για επίτευξη ενός προσωπικού ρεκόρ ή η προσπάθεια να ολοκληρωθεί ένας αγώνας παρά την κόπωση μπορούν να οδηγήσουν ορισμένους στην αναζήτηση φαρμακευτικών λύσεων.
Η χρήση ενός ισχυρού παυσίπονου, όμως, δεν αποτελεί ασφαλή τρόπο αντιμετώπισης της σωματικής καταπόνησης. Ο πόνος λειτουργεί συχνά ως προειδοποίηση ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά στον οργανισμό. Η καταστολή του δεν σημαίνει ότι έχει αντιμετωπιστεί και η αιτία που τον προκαλεί.
Επιπλέον, η τραμαδόλη δεν είναι ένα ακίνδυνο αναλγητικό. Η λήψη της μπορεί να προκαλέσει εξάρτηση, ενώ έχουν καταγραφεί σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως σπασμοί και επικίνδυνες αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα. Η υπνηλία και η ζάλη μπορούν επίσης να αυξήσουν τον κίνδυνο ατυχήματος κατά τη διάρκεια μιας αθλητικής δραστηριότητας.
Δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι η χρήση της αποτελεί εκτεταμένη πρακτική στους ερασιτέχνες δρομείς. Οι κίνδυνοι, ωστόσο, είναι υπαρκτοί και η χρήση της χωρίς ιατρική καθοδήγηση μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα επικίνδυνη.
Ένα νόμιμο φάρμακο, μια απαγορευμένη αθλητική πρακτική
Η τραμαδόλη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο λεπτή μπορεί να είναι η γραμμή ανάμεσα στην ιατρική θεραπεία και στην αθέμιτη ενίσχυση της αθλητικής επίδοσης.
Για έναν ασθενή που αντιμετωπίζει έντονο πόνο, μπορεί να αποτελέσει ένα απαραίτητο θεραπευτικό μέσο. Για έναν αθλητή που επιδιώκει να περιορίσει την αίσθηση της κόπωσης και να αποδώσει περισσότερο, η χρήση της κατά τη διάρκεια αγώνων παραβιάζει τους κανόνες αντιντόπινγκ.
Το γεγονός ότι ένα φάρμακο πωλείται νόμιμα και χορηγείται με ιατρική συνταγή δεν σημαίνει ότι είναι επιτρεπτό σε κάθε αθλητική δραστηριότητα.
Η υπόθεση της τραμαδόλης υπενθυμίζει ότι το ντόπινγκ δεν αφορά μόνο τις ουσίες που έχουν δημιουργηθεί αποκλειστικά για την ενίσχυση των επιδόσεων. Μπορεί να κρύβεται ακόμη και σε ένα φάρμακο που βρίσκεται στα συνηθισμένα ιατρικά συνταγολόγια, με τη διαφορά ότι στον αγωνιστικό χώρο η χρήση του μπορεί να αλλάξει εντελώς τη σημασία και τις συνέπειές του.