Σαν Σήμερα - Τέλε Σαντάνα: Ο προπονητής που έκανε τους Βραζιλιάνους να αγαπήσουν ξανά το Jogo Bonito
Στις 21 Απριλίου 2006 πέθανε σε ηλικία 84 ετών ο Τέλε Σαντάνα, προπονητής της εθνικής ομάδας της Βραζιλίας του 1982 που λατρεύτηκε από πολύ κόσμο, αλλά απέτυχε να κατακτήσει το Παγκόσμιο Κύπελλο.
Όταν στις 21 Απριλίου 2006 έφυγε από τη ζωή ο Τέλε Σαντάνα, στη Βραζιλία επικρατούσε η ψευδαίσθηση ότι η εθνική τους ομάδας είχε επιστρέψει στην εποχή που ήταν εκείνος ο προπονητής της και έπαιζε το καλύτερο ποδόσφαιρο στον κόσμο.
Η διαφορά ήταν ότι η «σελεσάο» είχε κατακτήσει το προηγούμενο Παγκόσμιο Κύπελλο (του 2002) έχοντας στη σύνθεσή της φαντεζί άσους όπως ο Ριβάλντο, ο Ροναλντίνιο, ο Ρομπέρτο Κάρλος και φυσικά ο αναγεννημένος Ρονάλντο. Και θεωρούταν φαβορί για να επαναλάβει την επιτυχία στη διοργάνωση που ακολουθούσε στη Γερμανία.
Σήμερα, βέβαια, κανείς δεν τολμά να συγκρίνει εκείνες τις βερσιόν της Βραζιλίας με τις αντίστοιχες που προπονούσε ο Σαντάνα, το 1986 και (κυρίως) το 1982. Δεν έχει σημασία ότι σε καμία από τις δύο περιπτώσεις η «σελεσάο» δεν είχε φτάσει καν στα ημιτελικά των αντίστοιχων Μουντιάλ, μια και πλήρωσε την αμυντική της αφέλεια. Το ποδόσφαιρο που είχε παίξει ήταν τόσο ελκυστικό, που η ομάδα των Σόκρατες, Ζίκο, Έντερ και Ζούνιορ είχε αποκτήσει θαυμαστές σε όλη την Υφήλιο.
Κυρίως, όμως, είχε «κερδίσει» ξανά τους ίδιους Βραζιλιάνους, οι οποίοι προέρχονταν από τις απογοητεύσεις στα δύο προηγούμενα Παγκόσμια Κύπελλα. Απογοητεύσεις που δεν είχαν να κάνουν τόσο με τα αποτελέσματα όσο με το ποδόσφαιρο που είχαν παίξει οι ομάδες του 1974 και του 1978 και το οποίο δεν θύμιζε σε τίποτα την ομάδα-όνειρο του Πελέ, του Τοστάο, του Ζαϊρζίνιο και του Ζέρσον, που είχε σαρώσει τους πάντες στο διάβα της το 1970 στο Μεξικό.
Ο Σαντάνα δεν είχε κάνει στην πραγματικότητα τίποτα συνταρακτικό από πλευράς τακτικής. Είχε απλώς δώσει ελευθερίες στους ταλαντούχους ποδοσφαιριστές του και παρά το γεγονός ότι αυτό δεν έφτασε για να χαρίσει στη «σελεσάο» κάποιον τίτλο, έκανε τους Βραζιλιάνους να αγαπήσουν ξανά το Jogo Bonito. Την ομορφιά του ποδοσφαίρου, που δεν συνδέεται απαραίτητα με τη νίκη.
Η αλλαγή φάνηκε απ’ το Μουντιαλίτο
Στην Ελλάδα γνωρίζουμε τον Τέλε Σαντάνα μόνο ως προπονητή, όμως στα νιάτα του είχε υπάρξει ένας πολύ καλός ποδοσφαιριστής. Γεννήθηκε στις 26 Ιουλίου 1931 και επί σχεδόν μία δεκαετία (1951-60) ήταν ο βασικός δεξιός εξτρέμ της Φλουμινένσε, με την οποία αγωνίστηκε σε 557 επίσημα παιχνίδια και σημείωσε 162 γκολ και τη βοήθησε να κατακτήσει δύο πρωταθλήματα Καριόκα.
Δεν φόρεσε ποτέ τη φανέλα της Εθνικής Βραζιλίας αν και είχε κληθεί ως αναπληρωματικός σε κάποιους αγώνες. Έμελλε όμως να συνδεθεί άρρηκτα μ’ αυτήν στη νέα καριέρα που άρχισε από το 1967 ως προπονητής. Αρχικά ανέλαβε την ομάδα νέων της Φλουμινένσε και το 1969 προήχθη στη θέση του τεχνικού ηγέτη της πρώτης ομάδας, οδηγώντας την με το «καλημέρα» στην κατάκτηση του πρωταθλήματος Καριόκα.
Στη συνέχεια η πορεία του ήταν διαρκώς ανοδική. Περιφερειακό τίτλο κέρδισε και με την Ατλέτικο Μινέιρο και στη συνέχεια πέρασε από τους πάγκους της Μποταφόκο, της Γκρέμιο και της Παλμέιρας, προπονώντας πολλά μεγάλα αστέρια της εποχής και παρουσιάζοντας ποδόσφαιρο υψηλής ποιότητας. Έτσι, ήταν η προφανής επιλογή για τη διαδοχή του Κλαούντιο Κουτίνιο στον πάγκο της Εθνικής Βραζιλίας, το 1980.
Η αλλαγή στην αγωνιστική φιλοσοφία φάνηκε από το Μουντιαλίτο, το τουρνουά μεταξύ των εθνικών ομάδων που είχαν στεφθεί παγκόσμιες πρωταθλήτριες που φιλοξενήθηκε στην Ουρουγουάη την περίοδο των γιορτών των Χριστουγέννων του 1980-81. Η Βραζιλία του Σαντάνα έπαιζε επιθετικό ποδόσφαιρο και αξιοποιούσε τα χαρίσματα των ταλαντούχων μέσων και επιθετικών της, όπως ο Σόκρατες και ο Πάουλο Ισιντόρο.
Η νίκη με 4-1 επί της Δυτικής Γερμανίας στον ημιτελικό αποτελεί ακόμα σημείο αναφοράς, παρά το γεγονός ότι στον τελικό η γηπεδούχος Ουρουγουάη νίκησε με 2-1 (με γκολ του μετέπειτα γνωστού μας Χόρχε Μπάριος) και κατέκτησε το τρόπαιο.
Η ένδοξη αποτυχία του 1982
Στο Μουντιάλ του 1982 ο Σαντάνα ακολούθησε ουσιαστικά τη φιλοσοφία του Μάριο Ζαγκάλο το 1970. Προσπάθησε να βρει χώρο σε όλους τους ταλαντούχους μέσους και επιθετικούς του, ακόμα κι αν χρειαζόταν να τους αλλάξει θέση.
Βασισμένος σε ένα 4-4-2 στο οποίο οι πλάγιοι μπακ Λεάντρο και Ζούνιορ βοηθούσαν πολύ στο επιθετικό παιχνίδι, παρουσίασε μία Βραζιλία η οποία μετά τη δύσκολη νίκη της με 2-1 επί της Σοβιετικής Ένωσης στην πρεμιέρα, πρόσφερε σκορ και θέαμα στα δύο επόμενα παιχνίδια της στον όμιλο (συνέτριψε 4-1 τη Σκωτία και 4-0 τη Νέα Ζηλανδία) και μετατράπηκε αυτόματα όχι μόνο στο φαβορί για το τρόπαιο, αλλά και η αγαπημένη ομάδα των ουδέτερων φιλάθλων.
Το σοκ του αποκλεισμού από την Ιταλία με το χατ τρικ του Πάολο Ρόσι, ενώ της αρκούσε και η ισοπαλία για να προκριθεί στα ημιτελικά, θύμισε αρκετά το κάζο «τελικού» του Μουντιάλ του 1950 με την Ουρουγουάη. Με την πάροδο των χρόνων, ωστόσο, υπερίσχυσε η γλυκιά γεύση που είχε αφήσει στους φιλάθλους το θεαματικό ποδόσφαιρο που είχε παίξει εκείνη η ομάδα, σε βαθμό που η αδυναμία κατάκτησης του τροπαίου να μην προκαλεί στενοχώρια.
Στο βιβλίο που έχει γράψει ο Άγγλος δημοσιογράφος Στιούαρτ Χόρσφιλντ έχει δώσει τον τίτλο «The Glorious Failure» («Η Ένδοξη Αποτυχία»), ο οποίος συνοψίζει την αίσθηση που άφησε η ομάδα του Σαντάνα στους φιλάθλους ανά τον κόσμο. Ύστερα από τη σκληροτράχηλη εκδοχή της στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1974, όπου φάνηκε σαν… φτωχός συγγενής της Ολλανδίας του Γιόχαν Κρόιφ στον ημιτελικό και την ελάχιστα πιο θεαματική ομάδα του Κουτίνιο του 1978, η Βραζιλία είχε θυμίσει ξανά το πραγματικό της ποδοσφαιρικό πρόσωπο.
Ο αποκλεισμός του 1986 ήταν πιο πικρός
Τότε, βέβαια, οι φίλαθλοι της Βραζιλίας διψούσαν για το τρόπαιο και κατηγόρησαν τον Σαντάνα για την αφελή αμυντική προσέγγιση της ομάδας του στο παιχνίδι με τους Ιταλούς. Ο έμπειρος προπονητής παραιτήθηκε και ενίσχυσε τους τραπεζικούς λογαριασμούς του με τα πετροδολάρια των Σαουδαράβων της Αλ Αχλί, επέστρεψε όμως στον πάγκο της «σελεσάο» το 1985, μια και κρίθηκε ο μόνος ικανός να την επαναφέρει στην κορυφή του κόσμου.
Στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1986 ο Σαντάνα ακολούθησε παρόμοια συνταγή. Έχοντας στη διάθεσή του έναν καλύτερο σέντερ φορ (τον Καρέκα, που είχε τραυματιστεί λίγο πριν αρχίσει η διοργάνωση του 1982, αντί του Σερζίνιο), αλλά τους Ζίκο και Σόκρατες κατά τέσσερα χρόνια μεγαλύτερους, η «σελεσάο» ήταν ελκυστική, αλλά όχι εξίσου απολαυστική. Σίγουρα ήταν πολύ πιο συμπαγής αμυντικά, αφού δεν δέχθηκε κανένα γκολ στα τέσσερα πρώτα παιχνίδια της, αυτό όμως δεν έφτασε για να τη φέρει έστω στα ημιτελικά.
Το μοναδικό γκολ που δέχθηκε από τον Μισέλ Πλατινί στον προημιτελικό με τη Γαλλία, έστειλε τον αγώνα στα πέναλτι όπου οι «Μπλε» στάθηκαν πιο ψύχραιμοι και κέρδισαν την πρόκριση. Η αποτυχία του 1986 ήταν σαφέστατα πιο πικρή από εκείνη του 1982, μια και έστελνε το μήνυμα ότι το ποδόσφαιρο είχε πλέον αλλάξει. Το Jogo Bonito δεν έφτανε πλέον για να χαρίσει τίτλους.
Ο χρόνος τον δικαίωσε
Ο Σαντάνα παραιτήθηκε από τη θέση του ομοσπονδιακού τεχνικού μετά το τέλος του Μουντιάλ του 1986 και προπόνησε μόνο συλλόγους της Βραζιλίας μέχρι την απόσυρσή του το 1996, ύστερα από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο που υπέστη.
Επί μία γεμάτη εξαετία είχε καθοδηγήσει τη Σάο Πάουλο, με την οποία είχε κατακτήσει δύο φορές το Κόπα Λιμπερταδόρες, αλλά και το Διηπειρωτικό Κύπελλο κόντρα στην Μπαρτσελόνα (1992) και τη Μίλαν (1993). Ήταν η δική του απάντηση στους ισχυρισμούς ότι το «όμορφο ποδόσφαιρο» δεν έφερνε τρόπαια κόντρα στους Ευρωπαίους, αν και γνώριζε καλά κι ο ίδιος ότι σε μία διοργάνωση όπως το Παγκόσμιο Κύπελλο οι απαιτήσεις ήταν εντελώς διαφορετικές.
H συμβολή του στην «επανεφεύρεση» του Jogo Bonito αναγνωρίστηκε με την πάροδο των χρόνων κι αφού πρώτα οι Βραζιλιάνοι είδαν πώς είναι να παίζει η ομάδα τους… ευρωπαϊκά. Λίγοι, για παράδειγμα, θυμούνται με νοσταλγία την «ευρωπαϊκή» ομάδα του Κάρλος Αλμπέρτο Παρέιρα το 1994 στις ΗΠΑ, παρότι αναδείχθηκε παγκόσμια πρωταθλήτρια και είχε αρκετές εκλάμψεις ποιότητας χάρη στις εμπνεύσεις του Ρομάριο. Οι ομάδες του 1998 και του 2002 ήταν σαφώς πιο ωραίες στο μάτι – ειδικά αυτή που σήκωσε το τρόπαιο στην Άπω Ανατολή – όμως οι «παλιοί» δύσκολα θα τις βγάλουν νικήτριες αν τις «ζυγίσουν» με εκείνη του Σαντάνα το 1982.
Ο Σαντάνα έφυγε από τη ζωή στις 21 Απριλίου 2006, αφού τρία χρόνια νωρίτερα είχε υποστεί ακρωτηριασμό στο αριστερό του πόδι. Το 2023 η Σάο Πάουλο τον τίμησε για την προσφορά του με την ανέγερση του ανδριάντα του (όπου απεικονίζεται ο Σαντάνα με δύο τρόπαια του Διηπειρωτικού στα χέρια) έξω από το στάδιο Μορούμπι.
Πηγές: Τζόναθαν Γουίλσον: «Αντιστρέφοντας την Πυραμίδα» (μτφ. Χρίστος Χαραλαμπόπουλος, εκδ. Polaris 2009), www.si.com («Tele Santana: The ‘Joga Bonito’ Icon Who Helped Brazil Rediscover Their Love of Football»), en.wikipedia.org («Telê Santana»).
Άλλα γεγονότα στην Ελλάδα και τον κόσμο στις 21 Απριλίου
2023: Η Μαρία Πρεβολαράκη κατακτά το χάλκινο μετάλλιο στην κατηγορία των 53 κ. του Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος Πάλης του Ζάγκρεμπ, νικώντας στον μικρό τελικό τη Μολδαβή Ιούλια Λεόρντα με 3-0 στα σημεία.
2017: Πεθαίνει σε ηλικία μόλις 44 ετών από ανακοπή καρδιάς ο παλαίμαχος διεθνής Άγγλος ποδοσφαιριστής Ούγκο Εχιόγκου.
2013: Ο Ολυμπιακός νικά με 2-1 τον Πανιώνιο στο «Γ. Καραϊσκάκης» στον αγώνα-φιέστα για την κατάκτηση του 40ού πρωταθλήματος της ιστορίας του στο ποδόσφαιρο.
2010: Πεθαίνει στα 90 του ο Χουάν Αντόνιο Σάμαρανκ, ο οποίος είχε διατελέσει πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής από το 1980 έως και το 2001.
2006: Πεθαίνει σε ηλικία 77 ετών ο Βραζιλιάνος προπονητής Τέλε Σαντάνα, γνωστός κυρίως για τη θητεία του στον πάγκο της εθνικής ομάδας της πατρίδας του στα Παγκόσμια Κύπελλα του 1982 και του 1986.
2004: Πεθαίνει αιφνίδιως ο μεγαλομέτοχος της ΠΑΕ Ιωνικός, Νίκος Κανελλάκης, σε ηλικία μόλις 52 ετών.
2001: Ο Ρόι Κιν της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ κάνει «δολοφονικό» τάκλιν στον Νορβηγό αμυντικό της Μάντσεστερ Σίτι, Άλφι Χάαλαντ (πατέρα του σημερινού επιθετικού των Citizens) και αποβάλλεται. Θα του επιβληθεί ποινή αποκλεισμού τριών αγωνιστικών και πρόστιμο 1.500 λιρών. Ωστόσο, στην αυτοβιογραφία του που θα κυκλοφορήσει το 2002 ο Ιρλανδός μέσος θα παραδεχθεί ότι το χτύπημα ήταν προμελετημένο, για να εκδικηθεί τον Χάαλαντ για παλιότερο βίαιο μαρκάρισμά του. Για τον λόγο αυτό η FA θα τον τιμωρήσει με αποκλεισμό πέντε επιπλέον αγωνιστικών και πρόστιμο 150.000 λιρών για δυσφήμιση του αθλήματος.
1996: Με τον Μάικλ Τζόρνταν να σημειώνει 26 πόντους, οι Σικάγο Μπουλς νικούν τους Ουάσινγκτον Γουίζαρντς με 103-93 και ολοκληρώνουν την κανονική περίοδο του ΝΒΑ με 72 νίκες σε 82 αγώνες. Πρόκειται για ρεκόρ το οποίο θα αντέξει μέχρι το 2016, όταν θα το καταρρίψουν οι Γκόλντεν Στέιτ Γουόριορς (73-9).
1994: Ο Ολυμπιακός γνωρίζει την ήττα με 67-65 από την Μπανταλόνα στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών στο Τελ Αβίβ. Ένα τρίποντο του Κόρνεϊ Τόμσον διαμορφώνει το τελικό αποτέλεσμα, αφού οι «ερυθρόλευκοι» μένουν άποντοι στα επτά τελευταία λεπτά και πληρώνουν ακριβά την αστοχία του Ζάρκο Πάσπαλιε στις ελεύθερες βολές.
1987: Ο πρόεδρος της ΠΑΕ Πανιώνιος, Μιχάλης Σταματελάτος, κατηγορείται για υπεξαίρεση 230 εκατομμυρίων δραχμών απ’ το υποκατάστημα της Ιονικής-Λαϊκής Τράπεζας της Νέας Σμύρνης, στο οποίο είναι υποδιευθυντής. Θα εκπέσει απ’ το αξίωμά του και θα κριθεί ένοχος από το δικαστήριο, το οποίο τον καταδικάζει σε οκταετή κάθειρξη.
1975: Ο Μπιλ Ρότζερς κερδίζει τον Μαραθώνιο της Βοστώνης με νέο ρεκόρ διαδρομής (2 ώρες 09:55).
1974: Ο ΠΑΟΚ νικά με 1-0 τον Ολυμπιακό στην Τούμπα και βάζει τέλος στο αήττητο σερί του που είχε κρατήσει επί 58 αγώνες.
1971: Η Ελλάδα γνωρίζει την ήττα με 3-0 απ’ την Αγγλία στο Γουέμπλεϊ, για τα προκριματικά του Κυπέλλου Εθνών. Από τις κλήσεις έχουν εξαιρεθεί οι ποδοσφαιριστές του Παναθηναϊκού, ώστε να προετοιμαστούν κατάλληλα για τον δεύτερο ημιτελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών κόντρα στον Ερυθρό Αστέρα.
1967: Μια ομάδα αξιωματικών του στρατού υπό την ηγεσία του συνταγματάρχη, Γιώργου Παπαδόπουλου, ανατρέπει με πραξικόπημα την κυβέρνηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και επιβάλλει δικτατορικό καθεστώς στην Ελλάδα. Η αγωνιστική της Α’ Εθνικής που είναι προγραμματισμένη για τις 23 Απριλίου θα αναβληθεί και το πρωτάθλημα θα συνεχιστεί από τις 21 Μαΐου, ενώ στη θέση του γγΑ τοποθετείται ο Κωνσταντίνος Ασλανίδης.
1963: Ο βαλκανιονίκης βουλευτής της ΕΔΑ, Γρηγόρης Λαμπράκης, ξεκινάει από τον Μαραθώνα στην πρώτη Πορεία Ειρήνης, κατά τη διάρκεια της οποίας συλλαμβάνεται.
1958: Ο Γιουγκοσλάβος Φράνιο Μίχαλιτς κερδίζει τον 62ο Μαραθώνιο της Βοστώνης με χρόνο 2 ώρες 2 ώρες 25:54.
1952: Ο Γουατεμαλτέκος Ματέο Φλόρες κερδίζει τον 56ο Μαραθώνιο της Βοστώνης με χρόνο 2 ώρες 31:53.
1935: Ο Απόλλων Σμύρνης συντρίβει με 5-0 τον Παναθηναϊκό (4′, 50′ Ρούσσος, 25′ Χατζησάββας, 45′, 68′ Δημητρίου) στο πλαίσιο του Πανελληνίου Πρωταθλήματος. Την ίδια ημέρα, ο Ολυμπιακός νικά την ΑΕΚ με 4-0 στη Νέα Φιλαδέλφεια (Δεπούντης 2, Ρεμούνδος, Λ. Ανδριανόπουλος).
1930: Ο 41χρονος Αμερικανός δρομέας Κλάρενς ΝτεΜαρ κερδίζει τον Μαραθώνιο της Βοστώνης για έβδομη φορά στην καριέρα του, δεκαεννιά χρόνια ύστερα από την πρώτη. Πρόκειται για ρεκόρ συνολικών νικών στον φημισμένο αγώνα, το οποίο αντέχει μέχρι σήμερα.
1913: O σουηδικής καταγωγής Φριτς Κάρλσον κερδίζει τον Μαραθώνιο της Βοστώνης με χρόνο 2 ώρες 25:14.8.
1902: Ο Σαμ Μέλορ κερδίζει τον 6ο Μαραθώνιο της Βοστώνης με χρόνο 2 ώρες 43:12.