Σαν Σήμερα - Ντόρα Ράτιεν: Η πρωταθλήτρια Ευρώπης στο ύψος που αποδείχθηκε ότι ήταν άνδρας

Όταν ο Χάινριχ Ράτιεν πέθανε σε ηλικία 90 ετών στις 22 Απριλίου 2008, η κοινωνία δεν ήταν ακόμα έτοιμη να αποδεχθεί ότι κάποιοι άνθρωποι γεννιούνται με ποικιλομορφία των χαρακτηριστικών φύλου. Τα intersex άτομα, όπως έχουμε μάθει να τα λέμε τα τελευταία χρόνια.

Έχουμε, βέβαια, αρκετό δρόμο μπροστά μας για να φύγουν εντελώς αυτό το πολύ λεπτό ζήτημα. Σε αθλητικό επίπεδο, το διαπιστώσαμε με τον ντόρο που προκάλεσαν οι περιπτώσεις της δις ολυμπιονίκη των 800 μ. Κάστερ Σεμένια και, πολύ πιο πρόσφατα, της πυγμάχου Ιμάν Κελίφ. Το ίδιο και ισχύει και με την πρόσφατη απόφαση της ΔΟΕ να επιτρέπει εφεξής μόνο σε όσες αθλήτριες είναι βιολογικά γυναίκες τη συμμετοχή στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, πόσο πιο δύσκολα ήταν τα πράγματα για τον Ράτιεν, ο οποίος γεννήθηκε ως intersex άτομο με δυσλειτουργικά ανδρικά γεννητικά όργανα στις 20 Νοεμβρίου 1918, ανατράφηκε όμως απ’ τους γονείς του ως κορίτσι (με το όνομα «Ντόρα Ράτιεν») και εξελίχθηκε σε μία πολύ καλή αθλήτρια του ύψους. Το 1936, μάλιστα, έφτασε στο σημείο να διακριθεί στους Ολυμπιακούς Αγώνες που διεξήχθησαν στο Βερολίνο, όπου κατέλαβε την τέταρτη θέση.

Η Ντόρα είχε καταλάβει από την ηλικία των έντεκα ετών ότι δεν ήταν ένα κορίτσι όπως όλα τα άλλα. Όμως, τα ταμπού της εποχής και η αδυναμία της επιστήμης να δώσει πειστικές απαντήσεις για την περίπτωσή της, την απέτρεψαν να ρωτήσει τους γονείς της γιατί την έντυναν με κοριτσίστικα ρούχα ενώ η ίδια ένιωθε αγόρι. Κλείστηκε στο καβούκι της και συνέχισε να ζει όπως είχε μάθει.

Η σύγχυση στο μυαλό της δεν έμελλε να κρατήσει για πολύ κι έδωσε πρόωρο τέλος στην αθλητική της καριέρα τη στιγμή που αυτή είχε φτάσει στην κορύφωσή της. Παράλληλα, όμως, αποτέλεσε και λύτρωση, μια και έδωσε στον άνθρωπο αυτό τη δυνατότητα να ζήσει πιο ελεύθερα το υπόλοιπο της ζωής του. Κι ας αναγκαζόταν να ακούει φωνές περί απάτης, που ενέπλεκαν ακόμα και το ναζιστικό καθεστώς που κυβερνούσε εκείνα τα χρόνια τη Γερμανία.

Αγόρι μόνο για… το πρώτο πεντάλεπτο

Το μπέρδεμα με το φύλο της Ράτιεν άρχισε από τη στιγμή που γεννήθηκε, στο σπίτι της οικογένειάς της στην πόλη Έριχσοφ, κοντά στη Βρέμη. Η μαία ανακοίνωσε αρχικά στον πατέρα της, Χάινριχ, ότι το μωρό ήταν αγόρι. Πέντε λεπτά αργότερα, όμως, επέστρεψε λέγοντας «είναι τελικά κορίτσι».

Οι γονείς της τη βάφτισαν Ντόρα, αλλά δεν άργησαν να διαπιστώσουν όσο μεγάλωνε την ιδιαιτερότητα των γεννητικών οργάνων της. Όταν σε ηλικία εννιά μηνών αρρώστησε και την πήγαν σε έναν γιατρό να την εξετάσει ούτε εκείνος ήταν σε θέση να δώσει πειστική εξήγηση. Η επιστήμη δεν είχε προχωρήσει τόσο πολύ. «Αφήστε το, δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα», τους είχε πει.

Έτσι, το παιδί συνέχισε να ντύνεται με κοριτσίστικα ρούχα κι όταν έφτασε στα εφηβικά του χρόνια έδειξε κλίση προς τον αθλητισμό. Οι επιδόσεις της Ντόρα στο άλμα εις ύψος την έφεραν σύντομα να ανταγωνίζεται τις κορυφαίες αθλήτριες της Γερμανίας και το 1936, σε ηλικία μόλις 17 ετών, επιλέχθηκε να εκπροσωπήσει τη χώρα της στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Ο μικρός αριθμός συμμετεχουσών (17 αθλήτριες) κατέστησε ανώφελη τη διαδικασία του προκριματικού. Η Ράτιεν έφτασε μέχρι το 1.58, έμεινε όμως τέταρτη πίσω από τρεις αθλήτριες που πήδησαν όλες το 1.60 μ. Το χρυσό κέρδισε η Ουγγαρέζα Ιμπόλια Τσακ, το ασημένιο η Βρετανίδα Ντόροθι Όνταμ και το χάλκινο η Γερμανίδα Έλφριντε Κάουν. Η διάκριση, όμως, δεν ήταν μικρή για τη Ράτιεν, η οποία ονειρευόταν ότι θα κατακτούσε μετάλλια στις μελλοντικές διοργανώσεις.

Η αποκάλυψη μετά το χρυσό στη Βιέννη

Παρά το γεγονός ότι όσο η Ράτιεν μεγάλωνε η εμφάνισή της γινόταν πιο ανδροπρεπής, δεν είχαν εκφραστεί υποψίες για το φύλο της και συνέχισε να διακρίνεται στους αγώνες. Στις 18 Σεπτεμβρίου 1938, μάλιστα, έφτασε στην κορυφαία διεθνή της διάκριση. Κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα της Βιέννης (η οποία ήταν πλέον γερμανικό έδαφος μια και το Γ’ Ράιχ είχε προσαρτήσει την Αυστρία) με άλμα στο 1.70 μ., που αποτελούσε νέο παγκόσμιο ρεκόρ!

Τρεις ημέρες αργότερα ωστόσο, ενώ ταξιδευε με το τρένο προς τη Κολωνία, ένας αστυφύλακας παραξενεύτηκε από το παρουσιαστικό της και κατήγγειλε στους αστυνομικούς στον σταθμό του Μαγδεμβούργου ότι ένας επιβάτης ήταν ντυμένος γυναίκα. Σήμερα αυτό δεν θα συνιστούσε λόγο σύλληψης, τότε όμως η Ράτιεν κατέληξε στο τμήμα. Και παρότι αρχικά αμύνθηκε, παρουσιάζοντας τα επίσημα έγγραφα που αποδείκνυαν ότι είχε γυναικείο της όνομα, «έσπασε» στη συνέχεια. Παραδέχθηκε ότι ήταν άνδρας και διηγήθηκε την ιστορία της.

Ο γιατρός που την εξέτασε επιβεβαίωσε ότι η Ράτιεν διέθετε ανδρικά γεννητικά όργανα, παρατήρησε όμως ότι στο κάτω μέρος τους υπήρχε μία παχιά ουλή που παρέπεμπε στο σχήμα του αιδοίου – επιβεβαιώνοντας ότι ήταν intersex άτομο. Εκτίμησε μάλιστα ότι δεν θα ήταν δυνατό με αυτό το όργανο να έχει ποτέ ολοκληρωμένη σεξουαλική επαφή. Οι διευκρινίσεις του γιατρού για τη δυσμορφία της και η υπόσχεσή της ότι θα σταματούσε άμεσα τον αθλητισμό, συνέβαλαν ώστε οι αρχές να μην της απαγγείλουν την κατηγορία της απάτης.

Η σύλληψη της πρωταθλήτριας Ευρώπης έκανε φυσικά πολύ γρήγορα τον γύρο του κόσμου και προκάλεσε ντόρο, αν και δεν ήταν πρωτοφανής. Και δεν εννοούμε ότι ο κόσμος θυμόταν τη Στέλλα Γουόλς, η οποία ως Στανισλάβα Βαλασίεβιτς είχε αναδειχθεί χρυσή ολυμπιονίκης των 100 μ. το 1932 στο Λος Άντζελες. Κανείς ακόμα δεν γνώριζε την αλήθεια για την περίπτωσή της, η οποία θα αποκαλυπτόταν μόνο μετά τον θάνατό της, το 1980.

Αντίθετα, ήταν ήδη γνωστή από το 1935 η περίπτωση της Τσεχοσλοβάκας Ζντένα Κούμπκοβα, η οποία ήταν ερμαφρόδιτη και είχε κερδίσει μετάλλια στα 800 μ. και το μήκος στους Διεθνείς Αγώνες Γυναικών που οργάνωνε η Αλίς Μιλιά. Όταν ολοκλήρωσε την καριέρα της παραδέχθηκε ότι αισθανόταν άνδρας και χρόνια αργότερα θα υποβαλλόταν σε χειρουργική επέμβαση αποκατάστασης φύλου και θα συνέχιζε τη ζωή της με το όνομα Ζντένεκ Κούμπεκ.

Η αμφιλεγόμενη εμπλοκή των Ναζί

Όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια για τη Ράτιεν, η ΔΟΕ ακύρωσε την τέταρτη θέση που είχε καταλάβει  στο ύψος γυναικών των Ολυμπιακών του 1936, χωρίς όμως να διαγράψει το όνομά της από τη λίστα των αποτελεσμάτων. Το ίδιο συνέβη φυσικά και με το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα του 1938, όπου οι αρχές την υποχρέωσαν να επιστρέψει το χρυσό μετάλλιο (το οποίο κατέληξε στην ολυμπιονίκη του Βερολίνου, Τσακ) και διέγραψαν το παγκόσμιο ρεκόρ της.

Με την πάροδο των χρόνων κι αφού μεσολάβησε και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η περίεργη αυτή ιστορία ξεχάστηκε εντελώς. Μέχρι το καλοκαίρι του 1957, όταν η βρετανική εφημερίδα «The People» την ανέσυρε απ’ το χρονοντούλαπο, ισχυριζόμενη μάλιστα ότι είχε πάρει αποκλειστική συνέντευξη από τον άνθρωπο που ήταν πλέον άνδρας (με το όνομα «Χέρμαν», όπως ανέφερε) και εργαζόταν ως σερβιτόρος σ’ ένα καφενείο της Βρέμης.

Το δημοσίευμα είχε τον πομπώδη τίτλο «Ήταν πάντοτε άνδρας» και εμφάνιζε τον Ράτιεν να παραδέχεται ότι δεν είχε υπάρξει ποτέ γυναίκα. Ακόμα μεγαλύτερο σάλο, ωστόσο, προκάλεσε ο ισχυρισμός του ότι τη συμμετοχή του ως «Ντόρα» στο άλμα εις ύψος των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936 την είχε επιβάλει υψηλόβαθμα στελέχη των Ναζί!

Σύμφωνα με τη συνέντευξη, η ηγεσία του Γ’ Ράιχ ήθελε να καλύψει επάξια το κενό της πρωταθλήτριας Γερμανίας, Γκρέτελ Μπέργκμαν, που είχε αποκλειστεί την τελευταία στιγμή από τη διοργάνωση λόγω της εβραϊκής καταγωγής της. Κι επειδή δεν υπήρχαν άλλες Γερμανίδες ικανές να σημειώσουν επιδόσεις που θα τις έφερναν στο βάθρο… δημιούργησαν μία!

«Ο Χίτλερ δεν μπορούσε να αντέξει τη σκέψη ότι θα κέρδιζε μια κοπέλα που δεν ήταν άρια. Έπρεπε να κάνω ό,τι με διέτασσαν για να χαρίσω τη νίκη στη Γερμανία», εμφανιζόταν να λέει ο Ράτιεν, προσθέτοντας ακόμα ότι οι Ναζί τον είχαν υποχρεώσει να μακρύνει τα μαλλιά του και να κάνει ενέσεις που θα εμπόδιζαν την τριχοφυΐα και θα ενίσχυαν τα θηλυκά χαρακτηριστικά του.

Η συνέντευξη αναπαράχθηκε πολύ γρήγορα από τα ΜΜΕ όλου του κόσμου – υπάρχει σχετικό δημοσίευμα μέχρι και στα «Θεσσαλικά Νέα» της 20ής Αυγούστου 1957. Η απίθανη ιστορία συνέχισε να διαδίδεται από στόμα σε στόμα και επανήλθε στο φως το 1966 χάρη σε αφιέρωμα του υψηλής κυκλοφορίας αμερικάνικου περιοδικού «Time», που είχε βασιστεί στη συνέντευξη που είχε δημοσιεύσει η «The People» εννιά χρόνια νωρίτερα.

Όλοι την πίστευαν, παρότι φαινόταν ακραία ακόμα και για αρρωστημένα μυαλά όπως αυτά των Ναζί. Ο πρωταγωνιστής της, άλλωστε, δεν την είχε διαψεύσει.

Η ταινία «Berlin 36» και η αλήθεια

Στην αμφιλεγόμενη συνέντευξη που δημοσίευσε η «The People» βασίστηκε το σενάριο της ταινίας «Berlin 36», που βγήκε στις αίθουσες το 2009 και αφηγείται την περίπλοκη αυτή ιστορία από την πλευρά της Μπέργκμαν. Η παλιά πρωταθλήτρια του ύψους είχε μιλήσει τότε στον Τύπο, αναφέροντας ότι δεν είχε υποψιαστεί τη Ράτιεν πριν από τους Ολυμπιακούς του 1936.

«Όλες αναρωτιόμασταν γιατί δεν εμφανιζόταν ποτέ γυμνή μπροστά μας στο ντους. Μας φαινόταν παράλογο να είναι τόσο ντροπαλή στα 17 της και σκεφτόμασταν ότι ήταν απλά παράξενη», είχε δηλώσει η Μπέργκμαν, η οποία από το 1937 είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ (όπου και πέθανε το 2017 σε ηλικία 103 ετών). Υπό την επίδραση της ταινίας, η ιστορία είχε παρουσιαστεί στον Τύπο ως ένα πρωτοφανές σκάνδαλο της Ναζιστικής Γερμανίας.

Κατοπινές έρευνες (κυρίως από το γερμανικό περιοδικό «Der Spiegel») ενίσχυσαν τις αμφιβολίες για το κατά πόσο ο Ράτιεν είχε δώσει πράγματι εκείνη τη συνέντευξη το 1957. Το γεγονός ότι η «The People» τον ανέφερε ως «Χέρμαν» κι όχι ως Χάινριχ, που ήταν το όνομα που είχε πάρει επίσημα από το 1939, είναι μία σημαντική ένδειξη αναξιοπιστίας. Οι λεπτομέρειες που έγιναν γνωστές για τον τρόπο με τον οποίο τον/την είχαν μεγαλώσει οι γονείς του/της, τις εξετάσεις από τους γιατρούς κ.λπ., οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ήταν ένας άνθρωπος που βρισκόταν σε σύγχυση και δεν είχε προσπαθήσει να κοροιδέψει κανέναν.

Έντονα αμφισβητείται και το σενάριο περί εμπλοκής των Ναζί στην υπόθεση. Κανείς δεν αμφιβάλλει φυσικά ότι ο αποκλεισμός της Μπέργκμαν το 1936 οφειλόταν στο μένος του Χίτλερ κατά των Εβραίων και τα κηρύγματα περί δήθεν ανωτερότητας της άριας φυλής. Σε καμία περίπτωση όμως δεν επιβεβαιώνεται η… κατασκευή της αθλήτριας Ράτιεν, η οποία άλλωστε είχε συμμετάσχει ως γυναίκα σε αγώνες και τα προηγούμενα χρόνια.

Το μυστήριο θα είχε λυθεί εντελώς αν ο τραγικός πρωταγωνιστής της απίστευτης ιστορίας είχε λύσει τη σιωπή του. Ο Χάινριχ Ράτιεν, όμως, επέλεξε να κρατήσει τον εαυτό του μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και δεν δέχθηκε να δώσει ούτε μία συνέντευξη μέχρι τον θάνατό του, στις 22 Απριλίου 2008. Σήμερα που τα μυαλά πολλών από εμάς έχουν γίνει πιο δεκτικά απέναντι στη σεξουαλική ιδιαιτερότητα, μπορούμε να κατανοήσουμε το γιατί.

Πηγές: Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής (εφημερίδα «Αθλητισμός» της 19ης Σεπτεμβρίου 1938, εφημερίδα «Αθλητικόν Βήμα» της 5ης Οκτωβρίου 1938), olympedia.org («Dora Rathen»), olympics.org («Dora Ratjen»), tovima.gr («Είχαν αντικαταστήσει εβραία αθλήτρια με τραβεστί στους Ολυμπιακούς του Βερολίνου»), en.wikipedia.org («Heinrich Ratjen», «Athletics at 1936 Summer Olympics – Women’s High Jump», «1938 European Athletics Championships», «Zdenek Koubek»), spiegel.de («How Dora the Man Competed in the Woman’s High Jump»).

Άλλα γεγονότα στην Ελλάδα και τον κόσμο στις 22 Απριλίου

2024: Η Κ-19 του Ολυμπιακού κατακτά το Youth League νικώντας στον τελικό του Final-4 της Νιόν τη Μίλαν με 3-0. Τα γκολ πετυχαίνουν οι Μουζακίτης (60′ πέν.), Παπακανελλος (61′) και Μπακούλας (67′).

2017: Ο Λευτέρης Πετρούνιας κατακτά το χρυσό μετάλλιο στους κρίκους στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα του Κλουζ. Είναι το τρίτο διαδοχικό χρυσό σε Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα ύστερα από εκείνα του Μονπελιέ (2015) και της Βέρνης (2016).

2004: Ο 28χρονος αθλητής του αμερικάνικου φούτμπολ, Πατ Τίλμαν, σκοτώνεται σε μάχη στο Αφγανιστάν. Δύο χρόνια νωρίτερα, είχε εγκαταλείψει την επαγγελματική του καριέρα στο NFL και είχε καταταγεί στον αμερικανικό στρατό. Είναι ο πρώτος επαγγελματίας άσος του φούτμπολ που χάνει την ζωή του στο πεδίο της μάχης μετά τον Μπομπ Κάλσου, στις 21 Ιουλίου 1970 στο Βιετνάμ.

2003: Πεθαίνει σε ηλικία 69 ετών ο παλαίμαχος Αμερικανός αθλητής Μάικ Λάραμπι, χρυσός ολυμπιονίκης στα 400 μ. και τη σκυταλοδρομία 4×400 το 1964 στο Τόκιο.

2002: Ο Ηρακλής κατακτά για πρώτη φορά το πρωτάθλημα Ελλάδας στο βόλεϊ, χάρη στην εκτός έδρας νίκη του με 3-2 επί του Ολυμπιακού.

2001: Η γυναικεία ομάδα βόλεϊ του Πανελληνίου νικά τον Παναθηναϊκό με 3-2 στο κλειστό της Λεωφόρου και αναδεικνύεται πρωταθλήτρια για πρώτη φορά. Η Σοφία Ιορδανίδου και η Ίρα Φιοντόροβα γίνονται οι πρώτες αθλήτριες που κερδίζουν το τρόπαιο με τρεις διαφορετικές ομάδες, και ο Γιάννης Νικολάκης ο πρώτος προπονητής που καταφέρνει κάτι αντίστοιχο.

2001: Λόγω των πολλών απουσιών που αντιμετωπίζει, ο προπονητής του Ηρακλή, Άγγελος Αναστασιάδης, χρησιμοποιεί ως αλλαγές στον εκτό έδρας αγώνα με την Ξάνθη τους τρεις αναπληρωματικούς τερματοφύλακες Δινόπουλο, Στογιάννη και Διλμπέρη σε διαφορετικές θέσεις.

1994: O Μάικλ Μούρερ γίνεται ο πρώτος αριστερόχειρας παγκόσμιος πρωταθλητής βαρέων βαρών της πυγμαχίας, όταν νικά με απόφαση των κριτών τον Εβάντερ Χόλιφιλντ στο Παραντάις της Νεβάδα.

1992: Ο ΠΑΟΚ αναδεικνύεται πρωταθλητής Ελλάδας στο μπάσκετ για δεύτερη φορά στην ιστορία του και πρώτη μετά το 1959, όταν νικά με 97-82 τον Ολυμπιακό στο ΣΕΦ και κάνει το 3-0 στον τελικό των πλέι οφ (είχε δύο νίκες απ’ την κανονική διάρκεια).

1991: Πεθαίνει σε ηλικία 81 ετών ο Άγγλος πυγμάχος Τζακ Μπερντ, ο επονομάζόμενος “kid” (παιδί). Προπολεμικά είχε κερδίσει τον πάγκόσμιο τίτλο στα ελαφρά και στα ελαφρά μεσαία βάρη.

1973: Η Παναχαϊκή συντρίβει τον ΠΑΟΚ με 5-3 στην Τούμπα και τον θέτει ουσιαστικά εκτός διεκδίκησης του τίτλου, τον οποίο θα κατακτήσει ο Ολυμπιακός.

1969: Ο Τζο Φρέιζερ νικά με νοκ άουτ στον 1ο γύρο τον Ντέιβ Ζίγκλεβικ και διατηρεί τον τίτλο του παγκόσμιου πρωταθλητή στα βαρέα βάρη.

1947: Οι Φιλαδέλφεια Γουόριορς κατακτούν το 1ο Πρωτάθλημα του ΑΒΑ όταν νικούν τους Σικάγο Μπουλς με 83-80 στον πέμπτο τελικό (4-1).

1928: Ο Ηρακλής κατακτά το πρώτο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα μπάσκετ, το οποίο διεξάγεται στο Παναθηναϊκό Στάδιο, χάρη στη νίκη του στον τελικό επί του ΒΑΟ με 26-18.

1914: Ο μετέπειτα θρύλος του μπέιζμπολ, Μπέιμπ Ρουθ, παίζει στα 19 του τον πρώτο του επίσημο αγώνα ως pitcher της Βαλτιμόρης και τη βοηθά να φτάσει στη νίκη επί του Μπάφαλο με 6-0.

1906: Με αφορμή την επέτειο των δέκα χρόνων από την τέλεση των 1ων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, διοργανώνονται στην Αθήνα οι Μεσοολυμπιακοί Αγώνες, στους οποίους παίρνουν μέρος 884 αθλητές από 20 κράτη. Οι αγώνες σημειώνουν μεγαλύτερη αθλητική επιτυχία από εκείνους του 1896, όμως δεν επιβιώνουν ως θεσμός μια και η Ελλάδα δεν αντέχει οικονομικά να τους διοργανώσει το 1910 και το 1914, εξαιτίας των πολέμων.

1883: Ένα διπλό ρολόι σκακιού, κατασκευασμένο από τον T. B. Γουίλσον, χρησιμοποιείται για πρώτη φορά σε αγώνες σκακιού κατά τη διάρκεια του Διεθνούς Τουρνουά Σκακιού του Λονδίνου, το οποίο κατακτά ο Γιοχάνες Ζούκερτορτ. Μέχρι τότε, ο χρόνος μετριόταν με κλεψύδρες.

Ακολουθείστε τo SPORTDAY.GR στο Google News